Hoe Amerika zijn zorgsysteem tot een mercantiel marktkraam maakte
Stel je een wereld voor waarin je ziekenhuisrekening hoger is dan een tweedehands auto. Waar een aspirientje je gemiddeld 40 dollar kost in het ziekenhuis, en de eerste vraag die je hoort in een ambulance niet luidt “Bent u in orde?”, maar eerder: “Heeft u een creditcard?” Dat is de harde realiteit van de Amerikaanse gezondheidszorg: het land met de duurste zorg ter wereld en de slechtste resultaten onder westerse peerlanden.
De neoliberale ontkoppeling: winst vóór zorg
Vanaf de jaren ’80 onder Reagan evolueerde de Amerikaanse zorg van een sociaal vangnet naar een marktinstrument. Universiteitsstudies laten zien dat dit overdue deregulering, belastingverlaging en krachtiger commerciële spelers in gang zette.
- HMO’s (Health Maintenance Organizations) bepaalden welke behandelingen “nodig” waren… en welke niet, voor financiële winst
- Big Pharma gaat vrijuit in prijsstelling: insuline kostte in 1996 $21 per dosis, vandaag bijna $300, terwijl de productiekosten marginal zijn
Bron: https://www.commonwealthfund.org/publications/issue-briefs/2023/jan/us-health-care-global-perspective-2022 Commonwealth Fund
Zorgkosten: wereldkampioen verspilling
- In 2023 groeiden de Amerikaanse zorguitgaven tot $4,9 triljoen, oftewel 17,6 % van het BBP Commonwealth Fund
- Per persoon kostte zorg gemiddeld $14.570, ruim het dubbele van vergelijkbare OESO-landen Time
- In 2015 bedroeg de zorguitgave al zo’n 17,8 % van het BBP, tegenover gemiddeld 11–12 % in andere rijke landen Wikipedia
De faillissementsgolf van medische kosten
- Jaarlijks leiden medische kosten tot zo’n 66,5 % van alle individuele faillissementen in de VS PMC
- Bijna 1 op de 6 Amerikanen heeft meer dan $1.000 aan medische schulden, en ruim 3 miljoen mensen hebben schulden van meer dan $10.000 KFF
- In totaal hebben Amerikaanse huishoudens meer dan $220 miljard aan zorggerelateerde schulden uitstaan HST
Waarom dit ons ook bedreigt
Nederland lijkt voorlopig beschermd, maar Nederlandse gesprekken over zorg worden steeds vaker getekend door winstdenken en fusiedrang. We riskeren toegang tot zorg afhankelijk te maken van bureaucratie en marktmechanismen. Amerika bewijst dat zodra een systeem is ingericht volgens neoliberale winstprincipes, de patiënt verandert in consument en daarna in prooi.
De slachtoffers – Amerikanen die failliet gaan door medische schulden
De Verenigde Staten verkopen graag het beeld van “de beste gezondheidszorg ter wereld”. De realiteit? Een systeem dat miljoenen Amerikanen verplettert onder de druk van medische schulden en mensen dwingt te kiezen tussen hun gezondheid en hun financiële overleving.
Medische schulden zijn geen uitzondering, maar een massaal fenomeen. Uit een grootschalige studie gepubliceerd in de American Journal of Public Health blijkt dat maar liefst 66,5% van alle persoonlijke faillissementen in de VS een direct gevolg zijn van medische kosten.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6366487/
Volgens de Kaiser Family Foundation hebben inmiddels meer dan 100 miljoen Amerikanen te maken met medische schulden, waarbij 12% een schuld van meer dan $10.000 heeft. Dit is niet beperkt tot onverzekerden: ook mensen mét een verzekering worden meegesleurd in de financiële afgrond door torenhoge eigen bijdragen, netwerkbeperkingen en claimafwijzingen.
https://www.kff.org/health-costs/issue-brief/the-burden-of-medical-debt-in-the-united-states/
Het totale bedrag aan medische schulden in de VS wordt geschat op $220 miljard. Dat cijfer is niet alleen schokkend, het laat zien hoe diep de crisis geworteld is.
https://www.healthsystemtracker.org/brief/the-burden-of-medical-debt-in-the-united-states/
Deze schulden hebben een kettingreactie tot gevolg. Mensen verkopen hun huizen om rekeningen te betalen, putten hun pensioenfondsen leeg of vermijden zorg volledig. Een rapport van de American Psychological Association wijst zelfs uit dat de psychologische druk van deze financiële last leidt tot depressie, angst en zelfs een hogere sterfte.
https://www.apa.org/news/press/releases/stress/2022/financial-stress-health
Neem het verhaal van een vrouw uit Texas met borstkanker. Ondanks haar verzekering kreeg ze een rekening van $72.000, simpelweg omdat haar behandeling “buiten netwerk” viel. Voor haar betekent genezing niet alleen overleven, maar ook tientallen jaren financiële slavernij.
Waarom dit relevant is voor Nederland? Omdat marktwerking in de zorg hier langzaam dezelfde richting op duwt. Hogere eigen risico’s, fusies van zorgverzekeraars en toenemende druk op patiënten zijn waarschuwingssignalen. Als we niet ingrijpen, ligt een Amerikaanse nachtmerrie ook in Europa op de loer.
De export van het Amerikaanse zorgmodel naar Europa
Wat in de VS begon als een winstgedreven zorgsysteem sijpelt langzaam Europa binnen. Marktwerking, hogere premies, eigen risico’s en fusies van verzekeraars zijn geen toevallige trends; het is een bewuste verschuiving richting een model dat al bewezen heeft te falen in Amerika.
In Nederland zien we dezelfde symptomen. Verzekeraars fuseren en drukken concurrentie uit de markt, waardoor slechts een paar grote partijen de zorg controleren. Volgens de Autoriteit Consument & Markt (ACM) zijn vier verzekeraars inmiddels verantwoordelijk voor meer dan 90% van de markt:
https://www.acm.nl/nl/publicaties/zorgverzekeringsmarkt-2022
De gevolgen in de VS zijn al duidelijk: miljoenen onverzekerden, torenhoge schulden en zorg die wordt gerantsoeneerd door spreadsheets, niet door dokters. Wanneer Nederland en andere Europese landen het Amerikaanse pad blijven volgen, lopen we recht in dezelfde val.
De farmaceutische industrie speelt hierin een cruciale rol. Grote spelers zoals Pfizer en Eli Lilly hebben hun lobby’s uitgebreid naar Brussel. In 2022 besteedde de farmaceutische sector in de EU meer dan €40 miljoen aan lobbywerk, blijkt uit een rapport van LobbyFacts:
https://lobbyfacts.eu/representative/1f7b20f4d5a94d44b276e0b7221e11d4/pfizer
Daarnaast waarschuwde de Europese Rekenkamer in 2022 dat de afhankelijkheid van een klein aantal farmaceutische bedrijven een risico vormt voor de betaalbaarheid van geneesmiddelen:
https://www.eca.europa.eu/en/Pages/DocItem.aspx?did=61054
Het argument dat marktwerking de zorg efficiënter maakt, wordt keer op keer weerlegd. In de VS is de administratieve last door concurrentie tussen verzekeraars juist enorm gestegen: ongeveer 8% van de zorgkosten gaat naar bureaucratie, tegenover slechts 2-3% in landen met universele zorgsystemen. Bron:
https://www.healthaffairs.org/doi/full/10.1377/hlthaff.22.6.157
Voor Nederland betekent dit dat als we niet ingrijpen, de weg naar een Amerikaans model niet alleen mogelijk, maar waarschijnlijk is. En zoals in Amerika: als winst de kern wordt, wordt zorg een privilege in plaats van een recht.
De politieke medeplichtigen – hoe neoliberale politiek Europa richting Amerikaans zorgkapitalisme duwt
De Amerikaanse zorgcrisis is geen ongeluk. Het is het eindpunt van een ideologische kruistocht die winst boven welzijn stelt. En precies dat gedachtegoed sijpelt Europa binnen via politieke partijen die “efficiëntie” prediken, maar in werkelijkheid de fundamenten van universele zorg ondermijnen.
In Nederland hebben achtereenvolgende kabinetten de zorg steeds verder vermarkt. De introductie van de Zorgverzekeringswet in 2006 – het paradepaardje van toenmalig minister Hans Hoogervorst – legde de basis voor het huidige systeem waarin concurrentie tussen verzekeraars centraal staat. Sindsdien is de macht van zorgverzekeraars alleen maar toegenomen. Vier grote verzekeraars beheersen nu ruim 90% van de markt:
https://www.acm.nl/nl/publicaties/zorgverzekeringsmarkt-2022
Politieke partijen als VVD en D66 verdedigen deze marktwerking met het argument dat concurrentie “kosten drukt”. Maar de cijfers spreken dit tegen. Uit een rapport van de Nederlandse Zorgautoriteit blijkt dat administratieve lasten, veroorzaakt door de concurrentie tussen zorgverzekeraars, alleen maar toenemen.
https://puc.overheid.nl/nza/doc/PUC_347155_22/
Ook Brussel speelt een rol. De Europese Commissie heeft in de afgelopen tien jaar herhaaldelijk gepleit voor “liberalisering” van de zorgmarkten. In EU-rapporten wordt gesproken over “het vergroten van keuzemogelijkheden voor patiënten” – een eufemisme dat in de praktijk leidt tot meer private invloed en minder solidariteit.
https://ec.europa.eu/info/publications/european-semester-thematic-factsheet-health-systems_en
Dit beleid heeft ook een geopolitieke dimensie. Amerikaanse lobbyorganisaties en farmaceutische bedrijven zijn actief in Brussel en Den Haag om wetten te beïnvloeden die hun winst veiligstellen. Pfizer, Johnson & Johnson en andere multinationals spenderen miljoenen aan lobbybudgetten binnen de EU. Alleen al Pfizer gaf in 2022 ruim €5 miljoen uit om Europese besluitvorming te beïnvloeden.
https://lobbyfacts.eu/representative/1f7b20f4d5a94d44b276e0b7221e11d4/pfizer
En terwijl dit neoliberale zorgdenken Europa binnendringt, is de uitkomst voorspelbaar: meer ongelijkheid, langere wachttijden voor wie niet kan betalen en een sluipende verschuiving van gezondheidszorg als recht naar gezondheidszorg als luxeproduct.
De economische leugen – waarom marktwerking in de zorg faalt
Politici en lobbyisten verkopen marktwerking in de zorg als een wondermiddel. Concurrentie zou innovatie stimuleren, kosten drukken en de kwaliteit verhogen. De werkelijkheid? Een systeem dat vooral verzekeraars en farmaceuten rijk maakt, terwijl patiënten en zorgverleners opdraaien voor de rekening.
Kijk naar de Verenigde Staten: het ultieme laboratorium voor zorgmarktwerking. De VS geven per hoofd van de bevolking meer dan twee keer zoveel uit aan zorg als Nederland, maar scoren slechter op vrijwel alle gezondheidsindicatoren. Volgens de OECD is de VS koploper in zorgkosten, maar bungelen ze achteraan bij levensverwachting en toegang tot betaalbare zorg.
https://data.oecd.org/healthres/health-spending.htm
De belofte dat concurrentie de kosten zou verlagen, blijkt een farce. In Nederland zijn de zorgkosten sinds de invoering van marktwerking in 2006 gestegen van €56 miljard naar ruim €120 miljard in 2022. Dit wordt bevestigd in de Zorgcijfersdatabank van het RIVM:
https://www.volksgezondheidenzorg.info/kosten-van-zorg
Een groot deel van die stijging komt niet eens bij de patiënt terecht. Administratieve lasten, veroorzaakt door de concurrentie tussen verzekeraars en de noodzaak voor zorgaanbieders om eindeloos te onderhandelen, slokken miljarden op. In de VS gaat volgens een studie in Annals of Internal Medicine ongeveer 34% van de zorguitgaven op aan administratie.
https://www.acpjournals.org/doi/10.7326/M19-3642
En dan is er nog het argument van “kwaliteit”. Marktwerking zou ziekenhuizen en huisartsen dwingen beter te presteren. Maar een rapport van de Nederlandse Zorgautoriteit toont dat patiënten nauwelijks kunnen beoordelen waar ze de “beste zorg” krijgen, omdat transparantie ontbreekt en verzekeraars sturen op prijs in plaats van kwaliteit.
https://puc.overheid.nl/nza/doc/PUC_340230_22/
Wat we dus zien, is geen markt die zichzelf reguleert, maar een oligopolie van verzekeraars die de regels bepalen. En hoe meer politieke partijen dit neoliberale dogma blijven verdedigen, hoe dichter Nederland bij een Amerikaans scenario komt: torenhoge premies, ontoegankelijke zorg en een systeem waarin je pas telt als je kunt betalen.
Wat Europa moet doen om niet te eindigen als Amerika
Als Europa één ding van de Verenigde Staten kan leren, is het hoe je een gezondheidszorgsysteem niet moet inrichten. Het Amerikaanse model is een nachtmerrie van privatisering, ongelijkheid en financiële slavernij voor miljoenen burgers. Wil Europa niet dezelfde afgrond in duiken, dan moet het nu radicaal kiezen voor solidariteit, publieke regie en politieke moed.
De sleutel ligt bij drie pijlers:
1. Herstel van publieke regie in de zorg
Zorgverzekeraars hebben in Nederland en andere Europese landen te veel macht gekregen. Het is tijd om de macht terug te brengen naar de overheid en de patiënt. Landen als Noorwegen en Denemarken bewijzen dat sterke publieke sturing gecombineerd met een universeel zorgsysteem leidt tot betere toegankelijkheid en lagere kosten. De WHO heeft dit herhaaldelijk bevestigd in haar rapporten over “universal health coverage”.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)
2. Stop de Amerikaanse lobby in Europa
Farmaceutische bedrijven en private zorglobby’s hebben een onevenredige invloed op Europese wetgeving. Alleen al in Brussel spenderen Amerikaanse farmaceuten tientallen miljoenen per jaar om regels naar hun hand te zetten. Transparantie, lobbyverboden en strenge regulering zijn noodzakelijk om te voorkomen dat Europa in dezelfde val trapt als de VS.
https://lobbyfacts.eu/
3. Solidariteit boven marktwerking
Gezondheidszorg is geen marktproduct, maar een grondrecht. Landen als Duitsland en Frankrijk hebben ondanks gedeeltelijke marktwerking een sterke publieke basis behouden – iets waar Nederland en andere landen zich weer aan moeten spiegelen. Studies van de European Observatory on Health Systems and Policies tonen aan dat landen met een stevige publieke kern in de zorg lagere kosten en betere uitkomsten realiseren.
https://eurohealthobservatory.who.int/
Als Europa nu geen harde keuzes maakt, worden wij de volgende testcase van neoliberaal zorgbeleid. En dan is het niet langer de vraag of onze zorg onbetaalbaar wordt, maar wanneer.
Conclusie: Wakker worden, of verzuipen in Amerikaans zorgkapitalisme
Europa staat op een kruispunt. We hebben precies kunnen zien wat er gebeurt als je de zorg uitlevert aan de markt: kijk naar de Verenigde Staten, waar mensen hun huis verkopen om een ambulance te kunnen betalen, waar miljoenen onverzekerd zijn en waar levens worden gered of verwoest op basis van de dikte van je portemonnee.
En toch kopiëren politici in Nederland en Brussel schaamteloos deze rampformule. VVD, D66 en hun neoliberale klonen hebben van zorg een spreadsheet gemaakt, een “product” dat je moet “afnemen” alsof het een telefoonabonnement is. Ondertussen lachen de lobbyisten van Pfizer en UnitedHealth zich kapot, want elke stap richting Amerikaanse toestanden vult hun zakken.
Dit is geen hervorming. Dit is verraad.
Verraad aan de solidariteit die de basis vormt van de Europese welvaartsstaat. Verraad aan artsen en verpleegkundigen die stikken in administratie terwijl aandeelhouders champagne drinken. En vooral: verraad aan iedere burger die gelooft dat zorg een recht is, geen privilege.
Als wij nu niet ingrijpen, eindigen we als de Verenigde Staten: een land waar je eerst je creditcard moet tonen voordat iemand je reanimeert.
De keuze is simpel:
Of we dwingen de politiek tot een harde breuk met dit neoliberale zombiebeleid, pakken de regie terug, breken de macht van zorgverzekeraars en farmalobby’s, en bouwen de zorg weer op als een publiek fundament.
Of we zwijgen. En dan kijken we straks machteloos toe hoe Europa verandert in Amerika 2.0 – een continent waar je beter gezond kunt blijven, want ziek worden is onbetaalbaar.
De realiteit is duidelijk: we hebben geen tijd meer voor halfslachtigheid. Dit is geen debat. Dit is een gevecht. En wie niet meevecht, kiest automatisch voor de verkeerde kant.